Ծնողների կրթվածությունն ու իրազեկվածությունը կարևորագույն դեր ունեն երեխայի առողջության պահպանման հարցում

Մանկական վիրաբուժությունն առողջապահության բնագավառի չափազանց կարևոր ուղղություններից է, որը միավորում է մանկաբուժությունն ու վիրաբուժությունը: «Արաբկիր» բժշկական համալիրի կոնքի խոռոչի օրգանների գործառույթի խանգարման ծառայությունը այսօր իրականացնում է ամենալայն սպեկտրի անհետաձգելի և պլանային վիրաբուժական միջամտություններ՝ բաց և մինիմալ ինվազիվ եղանակներով։ Աշխարհում գոյություն ունեցող ապացուցահեն բժշկության լավագույն ստանդարտներով առաջնորդվելով՝ ծառայության ղեկավարի գլխավորությամբ փորձառու և պրոֆեսիոնալ թիմն իրականացնում է մանկական վիրաբուժական հիվանդությունների ախտորոշում և բուժում՝ կոնսերվատիվ և վիրահատական եղանակներով։ Մեր զրուցակիցը մանկական վիրաբույժ, ուրոլոգ, «Արաբկիր» բժշկական համալիրի կոնքի խոռոչի օրգանների գործառույթի խանգարման ծառայության ղեկավար ԱԼԲԵՐՏ ԼԱԼԱԶԱՐՅԱՆՆ է: Պարոն Լալազարյանը իր նորարար բուժմոտեցումներով, հարուստ գիտագործնական փորձով և մարդակենտրոն վերաբերմունքով մեծ ներդրում ունի մանկական ուռոլոգիայի և վիրաբուժության զարգացման գործում, բժիշկ, ով նորարարական մոտեցումները համադրում է տարիների փորձի և պատասխանատու աշխատանքի հետ։ Նա այն եզակի մասնագետներից է, ում կյանքն ու գործը լիովին նվիրված են բժշկությանը, ով իր գործունեությամբ ձևավորում է ոչ միայն առողջապահության համակարգի ներկան, այլև ապագան, ում ներդրումը՝ բժշկության ոլորտում շարունակում է զարկ պարգևել տվյալ ոլորտի զարգացման մեջ։

-Պարոն Լալազարյան, ըստ Ձեզ՝ ի՞նչ մակարդակի վրա է այսօր Հայաստանում մանկական ուրոլոգիան։

-Միանշանակ կարող եմ ասել, որ Հայաստանում մանկական ուրոլոգիան բավականին զարգացած է, ըստ իս` տարածաշրջանում ամենազարգացածը: Այն մեծապես համապատասխանում է եվրոպական և ամերիկյան ստանդարտներին, Ռուսաստանի Դաշնության բազմաթիվ բժշկական կենտրոնների համեմատ հաճախ ավելի բարձր մակարդակ ունի, և մենք հետ չենք մնում աշխարհի լավագույն մանկական ուրոլոգիական կլինիկաներից։

-Ի՞նչ պաթոլոգիա է կրիպտորխիզմը։

-Կրիպտորխիզմը կամ ամորձու էկտրոպիան ընդհանրացված են մեկտեղ, բայց իրարից տարբերվում են պաթոգենեզով` ծագումով։ Դա ձվիկի բնական իջեցման ճանապարհին ինչ-որ մի տեղ կանգ առնելն է։ Գիտենք, որ ամորձիները սաղմադրվում են գոտկային շրջանում, այնուհետև զարգացման ընթացքում գալիս է դեպի փոշտ, որտեղ էլ ավարտվում է իջեցումը ներարգանդային կյանքի 8-րդ ամսին։ Եթե երեխան ծնվում է 7-րդ ամսին, և ձվիկները տեղում չեն, դա նորմայի սահմաններում է, հիվանդություն չէ, պետք է ուղղակի սպասել, որ նորածինը զարգացում ապրի։ Սերմ արտադրող բջիջները կամաց-կամաց կարող են ատրոֆիայի ենթարկվել, իսկ մարմնի ներսում և դրսում, բնականաբար, ջերմաստիճանը տարբեր է։ Եվ այս օրգանը, որը չի սիրում տաք պայմաններ, և, բնականաբար, այս դեպքում բնությունը հոգացել է այս օրգանի համար հարմար պայմաններ ստեղծելը։ Երբ իջնելու ճանապարհին ձվիկը կանգ է առնում, դա կոչվում է կրիպտորխիզմ։ Նայած, թե որտեղ է այն կանգ առնում. եթե աճուկային հատվածում է, կոչվում է աճուկային ռետենցիա: Լինում է որովայնային, գոտկային ռետենցիա: Ի տարբերության դրա՝ էկտոպիայի ժամանակ ձվիկը բնական իջեցման ճանապարհից շեղվում է, դուրս է գալիս, գնում ուրիշ ուղղությամբ։ Ըստ նրա, թե որտեղ է տեղակայվում, այդպես էլ կրում է իր անունը։ Կարող է լինել աճուկային, կարող է գնալ դեպի հետանցք, և այլ ուղղվածություն ունենալ։ Կարող է լինել ազդրի վրա` կոչվել ազդրային էկտոպիա: Էկտոպիայի դեպքում ձվիկները սովորաբար լինում են նորմալ ձևավորված, իսկ կրիպտորխիզմի ժամանակ՝ ձվիկները միշտ թերզարգացած են լինում, և ինչքան ավելի վերև են տեղակայված, այնքան ավելի թերզարգացած են լինում։ Կրիպտորխիզմը դեպքում ցուցված է վիրահատական բուժում։ Եթե խոսքը ժամանակին ծնված հասուն երեխայի մասին է, ապա վիրահատության լավագույն ժամանակահատվածը ցանկալի է 6 ամսականից մինչև 12 ամսական տարիքային շեմը։ Երբեմն, եթե կան ուղեկցող հիվանդություններ, որոնք կխանգարեն վիրահատության բնականոն ընթացքին կամ անեսթեզիայի հետ կապված ռիսկերին, այդ դեպքում կարող է հետաձգվել մինչև 18 ամսական։ Դրանից ավելի ուշ հետաձգել խորհուրդ չի տրվում, քանի որ ամորձու երկարատև ոչ բնական դիրքը կարող է խանգարել դրա աճին և զարգացմանը։ Իրականում մեր խնդիրն է այդ պահին փորձել պահպանել գոնե այն, ինչ ունենք, որպեսզի ավելի բարդացումներ չլինեն, անգամ մնացած 20 տոկոսն էլ կարող է որոշիչ լինել ապագա սերունդ թողելու հավանականության մեջ։

-Որո՞նք են մեզի հետհոսքի հիմնական պատճառները և ժամանակակից բուժման մոտեցումները։

-Մեզի հետհոսքը կամ ռեֆլյուքսը ունի երկու տարբեր հիմնական պատճառային խումբ։ Առաջինը կառուցվածքային է, երբ միզածորանը սխալ անկյան տակ է մտնում միզապարկի պատի մեջ։ Այս դեպքում բուժումը միմիայն վիրահատական է. կիրառվում են երկու հիմնական մեթոդներ՝ էնդոսկոպիկ եղանակով ծավալ առաջացնող նյութի ներարկում միզածորանի բացվածքի շրջանում, բաց կամ լապարոսկոպիկ տարբեր տեխնիկայով վիրահատական միջամտություններ (ներմիզապարկային կամ արտամիզապարկային տեխնիկայով)։ Երկրորդ խումբը հիվանդության ֆունկցիոնալ պատճառներն են (միզապարկի սխալ աշխատանք), որոնք առաջացնում են հետհոսք, նաև ինֆրավեզիկալ օբստրուկցիան (մեզի արտահոսքի խանգարում), այսինքն, երբ մեզի արտահոսքը միզապարկից դեպի դուրս խանգարված է լինում ինչ-ինչ պատճառներով, այս դեպքում առաջնահերթ է սկզբնապատճառի վերացումը։ Վիրահատել, չվիրահատել, միևնույն է, այն կրկնվելու հակում ունի։ Շատ դեպքերում (մոտ 80%) ռեֆլյուքսը անցնում է ինքնուրույն, միզապարկի ֆունկցիայի կարգավորումից հետո:

-Ե՞րբ է հանդիպում հիդրոնեֆրոզը։

-Հիդրոնեֆրոզը երիկամի բաժակավազանային համակարգի լայնացումն է` պաներխիմայի վնասումով, որը շատ անգամ բերում երիկամի ֆունկցիայի կորստի: Այն երեխաների մոտ հիմնականում բնածին զարգացման արատ է։ Ունի մի խումբ պատճառահետևանքներ։ Ամենահաճախ հանդիպող պատճառներն են բնածին ստենոզները, երկրորդը, ըստ հավանականության, ստորին բևեռային աբերանտ (ավելորդ) անոթների սեղմումը։ Մնացյալ տեսակները ավելի հազվադեպ հանդիպող են: Բուժումը վիրահատական է, և որքան շուտ կատարվի, այնքան լավ, քանի որ հակառակ դեպքում երկարատև խանգարումը վնասում է երիկամի պարենխիման, մեզ արտադրող հատվածը տուժում է, որը, ցավոք սրտի, վնասումից հետո վերականգնման չի ենթարկվում։

-Միզապարկի դիսֆունկցիան ի՞նչ խնդիրների կարող է հանգեցնել։

-Ժամանակակից դասակարգմամբ միզապարկային դիսֆունկցիան միզապարկի բնականոն աշխատանքի խանգարումն է։ Այն կարող է արտահայտվել միզարձակման խանգարումների, ցավի, միզապարկի ոչ լիարժեք դատարկման կամ հաճախակի միզարձակման ցանկությունների ձևով։ Միզապարկային դիսֆունկցիան կարող է ունենալ տարբեր պատճառներ, ինչպիսիք են՝ նեյրոգեն խանգարումներ, միզապարկի բորբոքում կամ ինֆեկցիաներ, աթրոֆիկ փոփոխություններ, ֆիզիկական վնասվածքներ: Միզապարկային դիսֆունկցիան կարող է նաև կապված լինել այլ խնդիրների հետ, ինչպիսիք են՝ նյութափոխանակության խանգարումներ, դեղորայքային ազդեցություններ կամ միզապարկի կառուցվածքային խանգարումներ։ Տարբերակում ենք միզապարկի ֆունկցիաների խանգարումների երկու տեսակ, միզապարկի դիսֆունկցիա (դետրուզոր մկանի աշխատանքի խանգարում) և միզարձակության դիսֆունկցիա, երբ մեզի արտահոսքի հետ կապված խանգարումներ են։ Երկու պաթոլոգիաների չբուժվելու՝ 70–75% դեպքերում կարող է ինքնուրույն կարգավորվել մինչև 18 տարեկանը, բայց կա երիկամների վնասման ռիսկ (8–15%): Այդ պատճառով սպասողական բուժմոտեցումը միշտ չէ, որ գրագետ է։

-Որքա՞ն հաճախ է հանդիպում միզաքարային հիվանդությունը երեխաների մոտ։ 

-Միզաքարային հիվանդությունները երեխաների մոտ նախկինում բավականին հազվադեպ էր հանդիպում, սակայն այսօր հանդիպման հաճախությունը աճել է։ Այն կարող է պայմանավորված լինել ինչպես հիվանդության իրական աճով, այնպես էլ ավելի վաղ ախտորոշմամբ։ Կոնկրետ ստաստիտիկ թվեր նշել չեմ կարող տարբեր երկրներում տարբեր են, բայց բավականին հաճախ է հանդիպում, մեր բժշկական կենտրոնում միջինում շաբաթական մեկ նոր դեպք է գրանցվում: -Ի՞նչ է օբստրուկտիվ ուռոպատիան և ինչպե՞ս է այն ախտորոշվում։ - Այդ հասկացությունը` որպես այդպիսին, այսօր կիրառելի չէ։ Այն ընդհանրական հասկացությունն է, որի ժամանակ մեզի հոսքի ճանապարհին ինչ-որ տեղ խոչընդոտ կա։ Ավելի հաճախ լինում է կամ երիկամի ավազանից դեպի միզածորան անցող կամ միզածորանից միզապարկ անցնող տեղերում, երբեմն էլ` միզապարկից ներքև։ Այն ներառում է հիդրոնեֆրոզը և օբստրուկտիվ ուրետերոհիդրոնեֆրոզը՝ որպես առանձին հիվանդություններ։ Պատճառները հիդրոնեֆրոզների բազմազան են՝ ստենոզներ կամ ֆունկցիոնալ խանգարումներ։ Բուժումը հիմնականում վիրահատական է, ինչքան վաղ այնքան արդյունավետ։

- Ե՞րբ են առաջանում աճուկային և պորտային ճողվածքները երեխաների մոտ։

-Մանկական տարիքում գերակշռող մեծամասնության դեպքում հանդիպում ենք բնածին ճողվածքները։ Աճուկային ճողվածքը բնութագրվում է տվյալ շրջանում արտափքվածության առաջացմամբ։ Վերջինս տարբերակվում է աճուկային և աճուկափոշտային, տեսքով լինում է գնդանման կամ օվալ կառուցվածքի։ Ճողվածքապարկն իրենից ներկայացնում է բունոցային ելունը, որի պարունակության մեջ հաճախ լինում է աղեգալարը, իսկ աղջիկների դեպքում ձվարանը։ Հղիության 5-րդ ամսին առպատային որովայնամիզը աճուկային խողովակով արտափքում է տալիս տղաների մոտ և իջնում դեպի փոշտ, իսկ աղջիկների մոտ մեծ սեռական շուրթեր։ Այնուհետև հղիության 7-8 ամիսներից հետո պետք է փակվի։ Ինքնուրույն փակվելու հավանականությունը գրեթե զրոյական է, եթե փակվում է անհաս նորածինների մոտ մինչև 3 ամսական տարիքային շեմը մաքսիմում, որից հետո չի փակվում։ Բուժումը վիրահատական է և իրականացվում է պլանային կարգով։ Ուստի անհրաժեշտ է վիրահատել հնարավորինս շուտ՝ նորածնային տարիքից սկսած, քանզի բարդությունների առաջացմանը հավանականությունն է մեծ, և ինչքան փոքր է երեխան, հավանականությունն ավելի մեծ է, սպասել, որ առաջանա ճողվածքի օղակում (ճողվածքի օղակում նշանակում է ճողվածքապարկի պարունակության սեղմում ճողվածքային օղում), հետո նոր վիրահատել, ընդհանրապես ցանկալի չէ։ Սովորաբար օղակումը լինում էր այլ սոմատիկ հիվանդության ժամանակ։ Եվ, մեծամասամբ դեպքերում աղիքային ինֆեկցիա, վիրուսային վարակ և այլ հիվանդությունների ժամանակ անեսթեզիոլոգիայի և վիրահատության հետ կապված բարդությունների առաջացման հավանականությունը կտրուկ մեծանում է։ Պորտային ճողվածքները նույնպես կրում են բնածին բնույթ, կրկին հանդիպում են բավականին հաճախ, սակայն մոտ 80% դեպքերում փակվում են ինքնուրույն մինչև 5–6 տարեկանը մկանների տոնուսի զարգացմանը զուգընթաց։ Եթե այդ տարիքից հետո չեն փակվում, կատարվում է պլանային վիրահատություն, բայց ի տարբերություն աճուկային ճողվածքի այս դեպքում շտապելու ցուցում չունենք, քանզի պորտային ճողվածքների օղակում համապատասխան բարդություններ առաջանում են ճողվածքների ունեցողներից 5000-ից 1-ի մոտ։ Բնականաբար ինչքան վաղ կատարվի, ավելի թեթև է անցնում։ Խնդրահարույց դառնալու հավանականությունը բավականին ցածր է, իսկ աճուկային դեպքում 100 տոկոս է։ Ճողվածքի օղակվելու դեպքում վիրահատությունը իրականացվում է շտապ կարգով։

- Ի՞նչ է դոլիխոսիգման և ինչպե՞ս է այն դրսևորվում։

-Դոլիխոսիգման հաստաղիքի ավելորդ, երկարացված գալարն է, որը լինում է բնածին կամ ձեռքբերովի։ Ավելի հավանական է, որ այն փորկապության հետևանք է, ոչ թե պատճառ։ Բնածին արատի ժամանակ հաստաղու վերջնամասի, սիգմայաձև աղիքն ունի ավելի երկար հատված, որը, հավելյալ գալար առաջացնելով, բերում է փորկապության։ Քանի որ այդ մասում կարող է կղանքի կուտակում առաջանալ, այն սեղմում է նաև միզապարկին: Եթե սովորույթային փորկապության հետևանքով է զարգացում, երբ երեխան երկար ժամանակ` ամիսներ և տարիներ, ինչ-որ պատճառով զսպում է զուգարանից օգտվելու անհրաժեշտությունը, օրինակ` զզվում է դպրոցի զուգարանից, չի ցանկանում խաղից կտրվել, վախենում է մենակ գնալուց` առանց ծնողների օգնության կամ ինչ-ինչ պատճառներով, բայց ընդամենը մեկ անգամ պահելով որևէ բան չի փոխվում։ Աստիճանաբար ուղիղ աղին սկսում է լայնանալ, աղու պատի մկանները սկսում են թուլանալ, և երբ գալիս է պահը գնալու, նորմալ չի կարողանում դատարկել աղին, և երկար մնալով սկսում է աստիճանաբար աղիքը երկարել, որը իր հերթին ևս բարդացնում է փորկապության վիճակը։ Ավելի փոքր՝ մանկական տարիքում արտահայտման ձևը փորկապության տեսքով է, իսկ ավելի մեծ տարիքում, սովորաբար 20-25 տարեկանից հետո եթե պահպանողական դիրք է գրավում, իրենց հնարավոր բարդություններով: Բուժումը մանկական տարիքում կոնսերվատիվ է՝ սննդակարգի, ֆիզիկական ակտիվության և աղիքների աշխատանքի կարգավորման միջոցով։ Եթե երկար ժամանակ պահում ենք աղիքների ֆունկցիան կարգավորված նորմալ վիճակում երեխայի աճի հետ, հավելյալ երկարացված աղիքը աստիճանաբար հետաճ է լինում, գալիս է իրեն նորմային։ Վիրահատություն սովորաբար խորհուրդ չի տրվում, քանի որ արդյունքները գոհացուցիչ չեն լինում։ Եթե 20 տարեկանից հետո երկար պահպանված մնում է քրոնիկ փորկապություն, ապա համապատասխան տարիքային խմբի նեղ մասնագետները խորհուրդ են տալիս մասնահատում կատարել։

-Որո՞նք են փորկապության հիմնական պատճառները։

-Փորկապության պատճառահետևանքները բավականին շատ են, էնդոկրին համակարգի ֆունկցիաների, նյարդային համակարգի խանգարման դեպքում, և այլն, բայց հիմնական երեք պատճառները 99 տոկոս դեպքերում. առաջինը՝ սխալ սննդակարգն է ավելի շատ օսլա պարունակող և քիչ բջջանյութ պարունակող սնունդի ընդունում, երկրորդը՝ սովորույթային, կղազատման ցանկությունը զսպել և երկար պահել, և երրորդը՝ ֆիզիկական ակտիվության բացակայություն։ Այսօրվա երեխան գրեթե ֆիզիկական ակտիվություն չունի, անընդմեջ նստած կամ պառկած դիրքում է, իսկ ֆիզիկական ակտիվությունը և որովայնի առաջային պատի մասնակցությունը աղիների պերստատիկային բավականին մեծ է: Պետք է ֆիզիկական ակտիվությունը կարգավորել։ Ինչքան օրվա ընթացքում երեխայի ֆիզիկական ակտիվությունը բարձր լինի, այնքան աղիների պերեստաստիկան ակտիվ կլինի, և այնքան աղիների գործելը հեշտ կլինի։

-Որո՞նք են ապենդիցիտի հիմնական ախտանիշները։

-Ապենդիցիտը (կույրաղիքի որդանման ելունի բորբոքում) հիմնականում արտահայտվում է ցավով որովայնի աջ ստորին հատվածում, ջերմությամբ, հասուն մարդկանց ջերմաստիճանը սովորաբար քիչ է բարձրանում (37,5-38,5° C), երեխաներինը՝ շատ, իսկ տարեցներինը, նույնիսկ շատ ծանր ձևերի դեպքում, մնում է բնականոնի սահմաններում։ Այն ուղեկցվում է սրտխառնոցով և փսխումով։ Մնացած ախտանիշները հայտնաբերվում են բժշկական զննման ընթացքում, որոնք ինքնուրույն զգալ չեն կարող։

-Որպես մեր զրույցի վերջաբան՝ խնդրեմ Ձեր մաղթանքը ձեզ դիմող երեխաների ծնողներին և հասարակությանը։

-Ցավոք սրտի պետք է ասեմ, որ աստիճանաբար ավելի են հանդիպում դեպքերը, երբ որ ծնողների կրթվածության մակարդակը բավականին ցածր է, ես չեմ խոսում կրթական աստիճանի ինչ որ փաստաթուղթ ունենալու մասին; Մեր հասարակության գիտակից զանգվածին դիմում եմ խնդրանքով և հորդորով կոչով, որ ինչքան հնարավոր է փոքր տարիքից սկսած կրթվեք։ Ծնողների կրթվածությունն ու իրազեկվածությունը կարևորագույն դեր ունեն երեխայի առողջության պահպանման հարցում։ Խոսքը ոչ թե միայն դիպլոմ ունենալու, այլ գիտակցված և տեղեկացված լինելու մասին է։ Որքան վաղ սկսվի ինքնակրթությունը, այնքան ավելի ճիշտ և ժամանակին որոշումներ կկայացվեն։ Որքան վաղ տարիքից սկսվի ինքնակրթությունը, այնքան ավելի առողջ և ճիշտ որոշումներ կընդունվեն երեխաների առողջության վերաբերյալ։ Առողջ եղեք։ Առողջ եղեք։